سیر و تطور هنر خوشنویسی در مکتب اصفهان) مقاله برگزیده فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران مجید هدایتی مهرماه 1385

شیوه خاصی که خطی که در ایران تکامل یافت خط نستعلیق است . صفحه ای از خط زیبا نستعلیق دارای جلوه و زیبایی خاصی است ، جلوه و زیبایی که هیچ یک از خطوط بشر با آن همتایی و برابری نمی نماید،یک سلسله اشکال و صور دلکش دربردارد که شکلهای اصلی این خط مرکز و دایره است (یعنی منظور کرسی خط و سطح و دور آن می باشد)و فرمهای عمودی الف ،لام و کاف که در شیوه های قدیم به صورت افراشته تر نوشته می شد در خط نستعلیق چنان ظریف شد که گویی در جریان کلی خط وقفه های مختصری ایجاد می نماید . همه حروف دیگر با این سه شکل اصلی یعنی افقی ، عمودی و دایره ای مطابقت می کندو گاهی این هماهنگی اشکال سهولت خواندن را از بین می برد . برای کسانی که بطور حرفه ای به این خط اشتغال داشته اند زیبایی فرم و قالب و ترکیب در اولویت قرار داشته است و هدف اصلی بوده است ،اما خوبی دیگر خط فارسی (نستعلیق) این است که به قانون نقاشی ایرانی تکامل یافته است و یک صفحه خوشنویسی بخط فارسی نستعلیق از بهترین نقاشی هامحسوب شده و حتی اگر افرادی که خط فارسی نمی دانند از دیدن آن لذت می برند و از این جهت است که خطوط فارسی ایران زینت بخش موزه های جهان گردیده است . مرحوم استاد حبیب ا.. فضایلی در این مورد می فرمایند: خط نستعلیق خطی است با قائده و اندازه های معین و منظم که تمام آن دور است و تقریباً 6/1و 6/2 آن سطح است و به حرکتهای دورانی متمایل از راست به چپ قلم راحت تر از خطوط نسخ حرکت نموده و دارای سلاسل ضعف و قوت می باشد و قط این قلم بین جزم و محرف یعنی متوسط انتخاب می شود و معمولا حرکات فتحه ، ضمه و کسره جز در مواقع ضروری چه به لحاظ زیبایی ترکیب یا اشتباه خوانی گذارده نمی شود ولی تنوین و ضوابط نقطه گذاری لازم است این خط آنقدر جمع و جور است و اشکال و فرمهای حروف آن متناسب و کوچک است که نسبت به برخی خطوط مانند نسخ و ثلث بجز خط شکسته نستعلیق می توان چندین سطر را واضح و کاملاً خوانا در یک صفحه نگاشت زیرا جایی کمتری را اشتغال می کند . تمام حروف و کلمات آن در شکل و حرکت یکنواخت و هماهنگ با حرکات ظریف و جوانب دقیق و تسلسل خاصی به یکدیگر متصل وهیبتی بسیار موزون ایجاد می نمایند . درایران بسیار خوش دور و متناسب و جذابست .آن معتدل حروف آن فربه و تیز و تند به چشم می خورد گویی تمامی جوانب زیبایی در این خط یکجا جمع آمده اند زیبایی اشکال ظرافت حسن نظم و ترتیب جاافتادگی فرینه سازی و حسن مجاورت و هم پهلویی اعتدال در بسط و فبض و اعتدال در ضعف و قوت همه اینها محسناتی است که در خط فارسی نستعلیق جمع گردیده است .واضعین و کامل کنندگان این خط از زیبایی و شگفتیهای طبیعت نیز الهام گرفته و با ذوق سرشار ادبی توام کرده و این خط را فنا بخشیده اند و آنرا همیشه با اشعار و متون ادبی رفیق شفیق و با نگارگری تذهیب مؤانست و مرافقت ابدی داده اند . سواد دیده چراغ ره است تادانی سواد خط شده بر دل سواد دیده تو و پاره ای از قطعات این خط به حیث زیبایی آنچنان دارای عیاری بالاست که حد وصف و تعریف و تمجید خارج است اما در میان محققین ایران و محققین ترک نام خط نستعلیق و خط تعلیق تفاوتهایی یافت می شود . محققین ترک در مورد واضع خط تعلیق توسط میرعلی تبریزی اختلاف نظری با ایرانی ها دارند و در نوشته ها و تحقیقات خود خط نستعلیق را تعلیق نامیده اند و بدین ترتیب از حقیقت امر دور افتاده اند در حالیکه خط تعلیق قوام یافته از دوخط رقاع و توقیح است و خط نستعلیق ترکی از دو خط نسخ و تعلیق است که ابتدا به صورت نسختعلیق و بعدها با تغییر به نستعلیق خوانده شده بطوریکه قدما گفته اند : ما در این مقال بطور اختصار برخی شواهد و استنادات قدیمی را اشاره نموده که اینها ثابت می کند که نام خط نسختعلیق در همه سنوات مسماً به این نام بوده و تفاوتی ننموده است و حال نیز تمامی کتابها و اسناد موجود در ایران و سایر ملل جهان راجع به این خط و تحقیقاتی نموده و نمونه هایی را ارائه نموده اند چون ایرانیان واضع خط نستعلیق بوده اند درهمه این آثار تعلیق خوانده شده و شهرت جهانی نیز یافته است اولین منبع شناخته شده که مورد استناد محققین خط شناس ترکیه نیز قراردارد و در نوشته های خود از آن استفاده نموده اند رساله مولانا سلطان علی مشهدی است که شادروان استاد احمد سهیلی در کتاب گلستان هنر قاضی منشی گنابادی به تمام و کمال به آن اشاره کرده و آورده است و ما یک قطعه قدیمی از این ابیات را که بخط نستعلیق است در اینجا بیان می نماییم که مولانا سلطان علی مشهدی در رساله خود بیان می دارد که نسختعلیق اگر خفی وجلی است واضح الاصل خواجه میر علی است وضع فرموده او زذهن دقـــیق از خــط نــسـخ واز خــط تـعـلـیـق نسختعلـیـق را مـجـو ارســال کـانـدریـن بـاب نیست قال و مقال اما دومین منبع اصیل دیگری که در چند جا از خط نسخ و تعلیق نامبرده شده رساله خطی آداب المشق باباشاه اصفهانی استاد میرعمادحسنی می باشد و علاوه بر اشاره به نام آن مراحل مختلف آن را نیز بیان داشته است و شاید بتوان گفت قدیمی ترین و انحصاری ترین نمونه کتاب خط نستعلیق در این رساله است ، قطب الدین محمد یزدی نیز که از باباشاه توصیف نموده ذیل ابیات خود از کلمه نسختعلیق بکار برده و او چنین می گوید : از واضع خط نسختعلیق بشنو سخنی ونروی تحقیق بالای الف سه نقطه باید اما به همان قلم که آید باز از این که بگذریم از مدارک استنادی دیگر به موقعی اشاره می کنم که به تاریخ نهصدوهشتادوچهار هجری قمری نوشته شده که کتابخانه مستوفی آنرا چاپ کرده و درصفحه پنج آن چنین آمده است ، خواجه میرعلی تبریزی واضع خط نستعلیق است و پسرش عبدا.. نیز در این فن سرآمد بوده و مولانا عبداله طباخ را در نسختعلیق استاد دانسته است . منابع تحقیقی دیگری که مورد قبول جمله خط شناسان اسلامی است کتاب گلستان هنر قاضی احمد منشی است که در فهرست خود خطوط مختلفه را سه قسمت کرده و چنین نوشته است در بیان خط ثلث و غیره و در ذکر خط تعلیق و هنچنین در شرح نسختعلیق .پس آنچه مشهود است خط تعلیق و نسختعلیق را از هم مجزا ساخته اند و در این کتاب در دوفصل مختلف به شرح کامل آن ها پرداخت اند در صفحه 42 گلستان هنر ودر احوال خوشنویسان مربوط به خط تعلیق که قاضی احمد منشی حدوداً 36 نفر از خوشنویسان خط تعلیق اشاره و شرح حال آنان را بیان کرده است و در صفحه 57 همین کتاب به معرفی استادان خط نستعلیق پرداخته و 65 نفر استاد برجسته زمان خود را معرفی نموده است بطوریکه می دانید از واضعین اولیه خط تعلیق خواجه عبدالحی منشی و از شاگردان پرشهره اش که از استاد خود بهتر می نوشته درویش عبدا.. سلطانی است که حدوداً تا سال 841قمری در قید حیات بوده و دیگری رُکن خط تعلیق خواجه اختیار منشی گنابادی پرشهره ترین خوشنویس خط تعلیق است که اثر گرانقدری از این استاد در مجموعه های فرهنگی و موزه های معروف ایران وجود دارد یکی از قدیمی ترین کلمه ای (نسختعلیق) که در آثار کتابتی ایران دیده می شود اثری از اظهر تبریزی در مرقع بهرام میرزای صفری است که چنین است مفردات و مرکبات نسختعلیق علی طریق واضع الاصل خواجه میرعلی با رقم کتبهُ اظهر متاسفانه خود میرعماد زیر آثار بیشماری که از خود به جای گذارده کوچکترین اشاره ای به کلمه نستعلیق یا بقول ترکها تعلیق نکرده و تنها اثر ارزشمندی که در دست است اثر عکسی که در آن آمده مفردات نسختعلیق علی طریق واضع الاصل خواجه علی تبریزی که اصل این اثر اکنون در مجموعه کاخ موزه های سعدآباد است و عکس آن دراختیار استاد محمد علی کریم زاده تبریزی است دیگر ازاستنادات قدیمی به کلمه نسختعلیق به سال 645 ثبت شده قرآن شاه محمود نیشابوری در موزه استانبول است که این قرآن جزو شاهکارهای منحصر به فردی است که در قرن دهم هجری بخط نسختعلیق توسط بزرگمردی از عالم خوشنویسی یعنی شاه محمود نیشابوری نگاشته شده است و در آنجا شاه محمود نیشابوری راجع به نسختعلیق در پایان قرآن توضیحاتی داده است از جمله از اساتید دیگری که به کلمه نسختعلیق اشاره کرده کتاب مناقب هزوران تألیف مصطفی اخندی است که به سال 1008


ادامه مطلب
http://www.gholamrezasepehri.com <