مرحوم آقا زین العابدین اصفهانی ملقب به اشرف الکتاب و مشهور به سلطانی فرزند محمد تقی از نوابغ خوشنویسان خط نسخ و از مفاخر بزرگ ایران بود.

حدود سال 1187 هـ. ق در اصفهان دیده به جهان گشوده است، ایشان در خط شاگرد آقا محمود خوشنویس اصفهانی و آقا عبد الغفار اصفهانی بود و با مشق بسیار از روی خطوط میرزا احمد نیریزی به اوج قله خوشنویسی خط نسخ، در روزگار خویش رسید و روز به روز بر زیبایی و شیرینی خط او افزوده گشت. در دوره فتحعلی شاه و ناصر الدین شاه قاجار خوشنویس دربار بود و«سلطانی» رقم می کرد و در زمان ناصر الدین شاه ملقب به اشرف الکتاب شد.

خط نسخ تا قرن 11 هجری شیوه کهن خود را می پیمود و هنوز با ثلث آمیخته به دست استادانی هم چون آقا ابراهیم قمی و به ویژه میرزا احمد نیریزی انجام گرفت. شیوه نوین نسخ مولود ابتکار میرزای نیریزی است و همین سبک به دوره های بعد رسید و پس از آن آقا محمد هاشم اصفهانی و پس از آن عهد اشرف الکتاب می رسد که شیوه و سبکی مخصوص در خط نسخ داشت و از شیوه معاصر نامدارش آقا غلامعلی خوشنویس اصفهانی و دیگر خطاطان نسخ ممتاز بود. مرحوم آقا غلامعلی از اشرف الکتاب سریع القلم تر بوده، ولی آقا زین العابدین محکم تر و جا افتاده تر کتابت می کرد چنانکه گویی قلمش سرب گداخته بر کاغذ نقش می بست.

مرحوم آقا زین العابدین شاگردان زیادی داشت که در زمان خود او به خطاطی و خوشنویسی ظهور کردند، از قبیل:

1- مرحوم میرزا علی رضا معروف به میرزا آقا جان متخلص به پرتو که از بهترین شاگردان ایشان بود.

2- مرحوم شرف المعالی سید محمد اصفهانی متخلص به بقاء از اعاظم خوشنویسان ثلث و نسخ .

3- مرحوم میرزا محمد علی سلطان الکتاب اصفهانی از اساتید خط نسخ، ثلث و رقاع.

4- مرحوم آقا زین العابدین محلاتی.

5- مرحوم میرزا محمد علی خوشنویس جد خاندان قدسی.

6- مرحوم میرزا محمد علی تنباکو فروش.

7- مرحوم میرزا محمد علی مطلق.

8- مرحوم سید علی اکبر اردستانی.

از معاصران مرحوم اشرف الکتاب می توان به نام خوشنویسان بزرگی همچون عبدالحسین شکسته نویس، سید علی رضا اصفهانی استاد مسلم نستعلیق، آقا غلامعلی اصفهانی و آقا هاشم و آقا محمد حسن نسخ نویس اشاره کرد. از بزرگترین استادان خط نسخ در قرن 13 هجری آقا غلامعلی اصفهانی متوفی1229 ه.ق و آقا زین العابدین اشرف الکتاب بودند. اشرف الکتاب استاد مسلم و مورد احترام بود، به گونه ای که «سلطانی» رقم می کرده است.

میرزا عبدالله سر گشته شاعر در وصف خط اشرف الکتاب سروده:

به پیش خط خوش نغز اشرف الکتاب

ز خط سبز، نکویان هم دهان بستند

اشرف الکتاب در مدت طولانی زندگانی قطعه ها و کتب ادعیه و احادیث و اجزاء متفرقه قران مجید بسیار نوشت و آثار متعدد رقم داری از وی بر جا مانده است، که در حرکتی نوین و ارزشمند مجموعه تاریخی، فرهنگی و مذهبی تخت فولاد، اقدام به چاپ کتابی به نام«ولایت عشق» نموده که در آن زیارت امیر المومنین علی علیه السلام، زیارت عاشورا و دعای علقمه به خط مرحوم اشرف الکتاب را در آن به چاپ رسانده است. همچنین نمونه خط ایشان بر برخی از قبور تخت فولاد موجود می باشد.

مرحوم آقا زین العابدین با اینکه یکصد و ده سال از عمرش گذشته بود به هیچ وجه سستی و نادندرستی و رعشه در دستش پیدا نشده و به رصی و محکمی جوانی خط می نوشت و به عقیده برخی از اساتید خط ، در پیری شیرین تر و قرص تر از جوانی می نوشته است. تا اینکه سرانجام در نهم شعبان معظم سال 1295 ه.ق دست توانا و کلک اعجاز گر او از کار ایستاد و دیده بر جهان فرو بست و پیکرش را در تخت فولاد اصفهان در صحن جنوب شرقی تکیه خوانساری ها به خاک سپردند.

خط نسخ تا قرن 11 هجری شیوه کهن خود را می پیمود و هنوز با ثلث آمیخته بود جدایی نسخ و ثلث در قرن 12 هجری به دست استادانی همچون آقا ابراهیم قمی و به ویژه میرزا احمد نیریزی انجام گرفت شیوه نوین نسخ مولود ابتکار میرزای نیریزی است و همین سبک به وره های بعد رسید.

http://www.gholamrezasepehri.com <